http://ruralology.blogfa.com

مطالعات روستایی و شهری

نظريه‌ مكان‌ مركزي‌

 ابوالفضل مددی

-        نظريه‌ مكان‌ مركزي‌:

با وجود نارساييهاي‌ آشكار نظرية‌ فون تونن ، این نظریه چارچوبي‌ براي‌ سياست‌ مكاني‌، بسياري‌ از جغرافي‌ دانان‌ و اقتصاد دانان‌ را به‌ مطالعه‌ و روند سازماندهي‌ زيستگاه‌ انسان‌ و ساختار سلسله‌ مراتبي‌ آن‌ واداشت‌. در این میان یکی از  مهمترين‌ نظريه هايی‌ که تاثیر فزاینده ای در برنامه‌ ريزي‌ استقرارگاههاي‌ روستايي‌ ایجاد نمود نظريه‌  مكان‌ مركزي کریستالراست‌ . این نظریه در جهت پاسخ گویی به علت توزیع فضایی شهرها  و اندازه سلسله مراتب بین انها طرح ریزی شده است و مزکزیت یک مکان با افزایش و کاهش سرویس دهی آن مکان افزایش یا کاهش می یابد .

مکان مرکزی به مکانی گفته می شود که کالا و خدمات را در اختیار نواحی فراتر از حول و حوش خود قرار می دهد و از این نظر برای مناطق منعددی مرکزیت دارد وومنبع مایحتاج انها به حساب می آید .  

این نظریه بر اساس موقع نسبی مکانهای مرکزی(شهر وروستا) نسبت به یکدیگر بنیاد شده است . در واقع موقع نسبی هر مکان مرکزی تحت تاثیر یک فضای رقابتی اقتصادی و اجتماعی موجود در بین مکانهای مرکزی ناحیه جغرافیایی قرار دارد.

عقاید کريستالر در مورد نظام سلسله مراتبی زیستگاه ، بیتشر به اصول تجاری و حمل ونقل متکی است .این زیستگاهها در سطح ملی به مکانهای مرکزی رده بالاتر ، رده پایین تر ، پاینترین رده و مکانهای مرکزی معین طبقه بندی کرد . آنگاه ، مرکزیت یک مکان ، اهمیت نسبی خود را در رده بندی سلسله مراتب منعکس می کند .

این مدل متکی بر اصل بازار یابی است . نتیجه کاربرد این اصل ، پدید آمدن روابط متقابل سلسله مراتبی بین مکانهای مرکزی است و این نواحی بازاری ، هم از نظر مکانی و از نظر جمعیت ، طیف وسیعی از نواحی بزرگ تا نواحی کوچکتر دارند  ، و توزیع کالا و خدمات را با حداقل هزینه حمل ونقل و با حد اقل تعداد مکانهای مرکزی به حداکثر می رسانند. برای نیل به این هدف حتی المقدرو باید تعداد زیادی از مکانهای مرکزی ، بر روی (شش) خط مستستقیم مستقر شوند .  

کریستالر معتقد است که ضمناً مکانهای مرکزی می توانند نتیجه اصل جدایی مسائل اجتماعی سیاسی باشند مراکز مهم اداری و مراکز تابعه آنها برای تسهیلات اداری ، که لزوماً دنباله رو منطق اقتصادی نیستند ، طراحی می شده اند . به همین نحوه شهرهای مرزی را که عمدتاً برای هدفهای دفاعی بنا شده اند می توان به گونه ای مستقر کرد که دارای حوزه های نفوذ چندان وسیعی نباشد (مهندسان مشاور DHV ، صص 78و83 ) ..  

 اساس نطریه کریستالر بر وجود نظم در تعداد ، اندازه ، فاصله و آرایش فضایی مکانهای مرکزی با توجه به کارکردها و سلسله مراتب سکونتگاهیشان استوار است . نطریه مکان مرکزی در سال 1933 در جنوب آلمان وضع گردید و متکی به فرضیاتی به شرح زیر است :

-        تجانس و همگنی در فضایی جغرافیایی و یکسانی هزینه حمل ونقل درتمامی جهات و وجود آرایش فضایی منطم در نحوه استقرار مکانهای مرکزی در خصوص تعیین حوزه نفوذ و شعاع عملکرد آنها . .

-        توزیع جمعیت روستایی بصورت یکنواخت بوده در استفاده از مکانهای مرکزی از نظر مصرف و برتری یکسان  الگوی رفتاری مشابه داند .

-   در نظر گرفتن آستانه جمعیتی :كه‌ حداقل‌ جمعيت‌ لازم‌ براي‌ يك‌ كالا يا خدمات‌ است‌، بطوريكه‌ سودآوري‌ قابل‌ توجهي‌ نيز داشته‌ باشد. یعنی هر فعالیتی برای بر برپایی به حداقل جمعیتی نیازمند است و مکانهای مرکزی بزرگتر از تنوع کارکردی برخودارند و آستانه جمعیت بیشتری نیز دارند . این عامل نوع ، کیفیت و قیمت کالا و خدمات قابل عرضه در یک مکان مرکزی را تعیین می کند .

-        در نظر گرفتن دامنه یا بردکالا : حداكثر فاصله‌اي‌ است‌ كه‌ مردم‌ براي‌ خريد يك‌ كالا يا خدمات‌ سفر مي‌كنند ، در واقع برد کالا مسافتی است که مردم برای تامین خدمات و کالاهای معینی حاضر به طی آنن می شوند .

-        یک دشت همگن با مرزهای نامحدود وجود دارد و حمل ونقل و تهسیلات به گونه برابر در تمام جهات موجود است .

-        مکانهای مرکزی مستقر در دشت خدمات های مورد نیاز و کالا ها و کارکردهای اداری را به نواحی تحت نفوذشان عرضه می نمایند .

-        مصرف کتتدگان سعی دارند فاصله سفر خود را برای دستری به مکانهای مرکزی به حداقل برسانند .

-        عرضه کنندگان کارکردها به منزله یک انسان اقتصادی عمل می نمایند و می خواهند با استقرار در دشتها امکان دستیابی به بزرگترین بازارها سود را به حداکثر برسانند.

-        مراکز بالاتر کارکردهای ویژه ای را عرضه می نمایند که در سطوح کوچکتر وجود ندارد ولی تمام کارکردهای عر ضه شده در سطوح کوچکتر در این مراکز بالاتر وجود دارند .

-        هیچ مکان مرکزی منافع اضافی بدست نیاورد .

-        کالاهای اساسی از نزدیکترین مکان مرکزی خریداری شود .

 ادامه دارد

+ نوشته شده در  86/05/21ساعت 14:6  توسط ابوالفضل مددی  | 

نظریه اقتصادی

 نظریه اقتصاد فضایی :

 نخستين‌ تلاش‌، براي‌ شرح‌ الگوهاي‌ مكاني‌ را «فون‌ تانن1‌» انجام‌ داده‌ است‌. وی شهر بزرگی را به تصویر می کند که با دشتی بزرگ که حاصلخیزی یکنواختی دارد ، احاطه شده است . این شهر ، محدود روستایی خود را از نظر کالا و خدمات تامین می کند و برای عرضۀ مازاد تولید کشاورزی نواحی روستایی بازار فراهم می سازد . هزینه های حمل ونقل اهمیت بسیاری دارند . در نتیجه ، کالاهای حجیم و سنگین ، در مجاورت شهر تولید می شوند . کالاهای سبک و کم حجم می توانند هرینۀ حمل ونقل نسبتاً بیشتری در داشته باشند، بنابراین در مکانهای دورتر ساخته می شوند . بدین ترتیب ، نظامی از دایره های هم مرکز ، پدیدار می شوند .

اصولا ایالت منروی فون تانن لا اقل در نمونۀ اولیه آن ، فقط دارای یک شهر بزرگ است و یک نوع حمل ونقل در آن وجود دارد که صرفه جویی مقیاس نیز ندارد . افزون بر این ، هدف اصلی او خود شهر نیست ، بلکه سازمان فضای پیرامون آن است . ظاهراً او معتقد به سلسله مراتب مرکز نیست ، چرا که به اعتقاد وی ، مراکز کوچکتر کارآیی چندانی ندارند . در ضمیمه های بعدی او بطور خواسته وجود شهرهای ایالتی با اندازه متفاوت را می پذیرد . وجود این گونه شهرها  ، نتیجه توازن نیروهای صرفه جوییهای مقیاس (مزایای تجمع و معایب هزینه های هنگفت حمل ونقل ) است(مهندسان مشاور DHV ، صص 78و79 ) .                 

تونن در راستای رابطه شهر وروستا بر جریان تولیدات کشاورزی در بازار شهرها توجه دارد و نظریۀ وی مبتنی بر استقرار کشتهای متفاوت در جلگه هماهنگ یکنواخت در اطراف بازار شهر معینی است .

تونن در مطالعات خود به این نتیجه رسید که در قیمت فروش تولیدات کشاورزی در بازار معینی ، علاوه بر تاثیر عوامل تولید ، عامل دیگری که همان تعرفۀ حمل ونقل با شد اثر می گذارد . بنابراین تولیداتی که فراتر از فاصله معینی به بازار می رسد نمی تواند برای تولید کننده سود آور باشد و اگر تولید کننده در تولیدات کشاورزی حق انتخاب داشته باشد آن تولید را بر خواهد گزید که حداکثر سود را در واحد هکتار به وی عرضه کند و کمترین تعرفه حمل ونقل را برای رساندن تولیدات خود به بازار شهر پرداخت کند . تونن ، بر حسب ماهیت تولید و سود آوری  آن در واحد هکتار ، مناطق کشت را دراطراف بازار شهری معین در شکل دوایر متحد المرکزی بدینسان رده بندی می کند : (شکل 73) .

-                     منطقه مرکزی که قیمت و اجاره بهای زمین در سطح بسیار بالاست به کشت صیفی و میوه و سبزی و پرورش دامهای شیرده اختصاص داده می شود . زیرا حمل ونقل این محصولات به مناطق دورخالی از اشکال نیست .

-                     دومین کمربند حلقه یی مختص جنگل کاری است .

-                     سومین دایره و حلقه برای کشت های متناوب غلاتی اختصاص دارد .

-                     چهار مین حلقه با آیش زمین برای دامپروی در نظر گرفته می شود .

-                     تونن عللوه بر دوایر متحد المرکز یا شده حلقه پنجم را بر آیش سه ساله و دایره ششم برای دامپروری سطحی در نظر می گیرد .

نظم توزیعی این نظریه با توسعه شبکه ارتباطی و کاهش حاصلخیزی خاک و کاهش تعرفه حمل ونقل بهم می خورد  و نظم حلقه ایی کشت در اطراف شهرها پایان می یابد . ولی هرچه باشد نظریه تونن روشنگر موارد زیر است :

1-    استفاده عمقی و متراکم و فشرده از زمین به موازات دور شدن از مادرشهرها کاهش می یابد .

2-    فاصله بعنوان یکی از عوامل تعیین کننده قیمت تولیدات و کیفیت جذب آنها در بازار شهرها است 1.   

وان تونن برای تبیین نظریه خود در باره ارتباطات بین سکونتگاه های شهری و روستایی به فرضهای توجه می کند که عبارتند از :

-                     ناحیه فرضی به قدری دورافتاده که در ان تنها یک شهر و حومه کشاورز قرار دارد .

-                     حومه شهر محل سکونت کشاورزانی است که می خواهند سود خود را بنا بر تقاضای بازار به حداکثر برسانند.

-                     دسترسی میان حومه و شهر بوسیله یک وسیله نقلیه امکان پذیر است .

-                     هزینه حمل و نقل ارتباط مستقیمی با فاصله محل تولید از بازار دارد  .

اگرچه هدف اصلی وان تونن بافتن بهترین روش توزیع انواع تولیدات کشاورزی بود ، به دلیل فرضیات انتزاعی به تحقق کامل دست نیافت ، لیکن نظریات او به عنوان پایه و اساس نظریات بعدی به حساب می آید ، به طوری که باید ریشه طرح نظریه کلاسیک مکان مرکزی را در کارهای وی باید جستجو کرد (پایلی و سناجری ، نظریه های شهری و پیرامون، ص 182 ).

 

ابوالفضل مددی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

+ نوشته شده در  86/05/21ساعت 12:21  توسط ابوالفضل مددی  |